Wiedza · Spadki i zachowek – Zachowek – komu przysługuje, ile wynosi i do kiedy można go żądać
Testament może pominąć najbliższych, ale prawo chroni ich przed całkowitym pominięciem przy podziale majątku. Ta ochrona to zachowek – roszczenie o zapłatę określonej kwoty.
Opracował: adw. dr Bartłomiej Filek · opublikowano 26 października 2026 · aktualizacja 27 października 2026 · 6 min czytania
W skrócie Zachowek przysługuje dzieciom (i dalszym zstępnym), małżonkowi i rodzicom zmarłego, jeśli dziedziczyliby z ustawy, a nie otrzymali należnej części majątku. Wynosi połowę udziału, który przypadłby im z ustawy, a dwie trzecie – gdy uprawniony zstępny jest małoletni albo uprawniony jest trwale niezdolny do pracy. Roszczenie przedawnia się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu.
Kto ma prawo do zachowku?
Do zachowku uprawnieni są zstępni (dzieci, a jeśli dziecko nie żyje – wnuki), małżonek oraz rodzice zmarłego – ale tylko wtedy, gdyby w danej sytuacji dziedziczyli z ustawy. Rodzeństwo, partner niepozostający w małżeństwie ani dalsza rodzina zachowku nie mają.
Zachowek przysługuje, jeśli uprawniony nie otrzymał należnej mu wartości w inny sposób – w darowiźnie od zmarłego za jego życia, w testamencie albo w zapisie.
Zachowek to roszczenie o pieniądze. Nie daje prawa do udziału w konkretnym mieszkaniu czy firmie – uprawniony może żądać zapłaty sumy odpowiadającej wartości zachowku.
Ile wynosi zachowek? Przykład wyliczenia
Zachowek to połowa wartości udziału, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Jeśli uprawniony zstępny jest małoletni albo uprawniony jest trwale niezdolny do pracy – dwie trzecie tego udziału.
Przykład
Ojciec, wdowiec, zostawił dwoje dorosłych dzieci i mieszkanie warte 600 000 zł. W testamencie cały majątek zapisał córce. Z ustawy każde dziecko dziedziczyłoby połowę, czyli 300 000 zł. Syn, pominięty w testamencie, może żądać od siostry zachowku w wysokości połowy tej kwoty: 150 000 zł.
| Udział z ustawy | Zachowek | |
|---|---|---|
| Dorosły syn zdolny do pracy | 1/2 = 300 000 zł | 1/2 udziału = 150 000 zł |
| Syn małoletni albo trwale niezdolny do pracy | 1/2 = 300 000 zł | 2/3 udziału = 200 000 zł |
Podstawą obliczeń jest tzw. substrat zachowku: czysta wartość spadku (aktywa pomniejszone o długi spadkowe) powiększona o doliczane darowizny i zapisy windykacyjne (art. 993–995 k.c.). Spadek wycenia się według stanu z chwili śmierci i cen z chwili orzekania o zachowku, a darowiznę – według stanu z chwili jej dokonania i cen z chwili ustalania zachowku. Przykład wyżej zakłada, że zmarły nie dokonał darowizn ani zapisów, które trzeba by doliczyć do spadku albo zaliczyć na poczet zachowku. Osobne zasady dotyczą majątku wniesionego do fundacji rodzinnej i świadczeń z niej – ten artykuł ich nie omawia.
Darowizny za życia – kiedy się je dolicza
Do spadku, od którego liczy się zachowek, dolicza się co do zasady darowizny dokonane przez zmarłego za życia oraz zapisy windykacyjne. Dzięki temu nie da się obejść zachowku, rozdając majątek przed śmiercią.
Nie dolicza się drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych w danym środowisku.
Nie dolicza się darowizn dokonanych ponad 10 lat przed śmiercią na rzecz osób, które nie są spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku.
Darowizny na rzecz spadkobierców i uprawnionych do zachowku dolicza się bez względu na to, kiedy zostały dokonane.
Do zachowku zstępnego nie dolicza się darowizn z czasu, gdy spadkodawca nie miał zstępnych – chyba że dokonano ich na mniej niż 300 dni przed urodzeniem się zstępnego. Do zachowku małżonka nie dolicza się darowizn sprzed zawarcia z nim małżeństwa (art. 994 § 2–3 k.c.).
Na poczet zachowku zalicza się to, co uprawniony otrzymał od zmarłego – darowizny i zapisy windykacyjne, a zstępnemu także darowizny dla jego wstępnego (np. rodzica). Na zachowek zstępnego zalicza się też koszty wychowania i wykształcenia, jeśli przekraczały przeciętną miarę przyjętą w danym środowisku (art. 996–997 k.c.). Pomniejsza to kwotę, której można żądać.
Jeśli zachowku nie da się uzyskać od spadkobiercy ani od osoby, która otrzymała zapis windykacyjny, uprawniony może – na warunkach z art. 1000 i nast. k.c. – żądać uzupełnienia zachowku od obdarowanego. Obdarowany odpowiada tylko do wysokości wzbogacenia wynikającego z darowizny, a zakres jego odpowiedzialności zależy też od tego, czy sam jest uprawniony do zachowku i czy są inni obdarowani.
Termin: 5 lat na żądanie zachowku
Roszczenie o zachowek wobec spadkobiercy testamentowego przedawnia się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu. Roszczenia związane z darowiznami i zapisami windykacyjnymi – z upływem 5 lat od otwarcia spadku, czyli od śmierci. W konkretnej sprawie trzeba więc ustalić, o które roszczenie chodzi i od kiedy biegnie termin.
Po upływie terminu zobowiązany może podnieść zarzut przedawnienia i odmówić zapłaty. Dlatego z ugodą albo pozwem nie warto czekać do ostatnich miesięcy.
Gdy zapłata od razu jest niemożliwa
Osoba zobowiązana do zapłaty zachowku może żądać odroczenia terminu płatności, rozłożenia należności na raty, a w wyjątkowych przypadkach – obniżenia zachowku. Sąd bierze pod uwagę sytuację osobistą i majątkową obu stron. Raty co do zasady nie mogą być rozłożone na dłużej niż 5 lat; w szczególnie uzasadnionych przypadkach sąd może ten okres przedłużyć, najwyżej do 10 lat. Jeśli ustaną okoliczności, które uzasadniały obniżenie zachowku, uprawniony może żądać zwrotu kwoty, o którą go obniżono – nie później niż 5 lat od obniżenia (art. 9971 k.c.). To rozwiązanie bywa ważne, gdy jedynym składnikiem spadku jest mieszkanie, w którym mieszka spadkobierca.
Wydziedziczenie – kiedy zachowek nie przysługuje
Spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka lub rodziców prawa do zachowku, ale tylko z przyczyn wskazanych w ustawie, czyli gdy uprawniony:
wbrew woli spadkodawcy uporczywie postępuje w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,
dopuścił się względem spadkodawcy albo osoby mu najbliższej umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci,
uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.
Przyczyna musi wynikać z treści testamentu. Jeśli jej nie wskazano albo nie była prawdziwa, wydziedziczenie jest nieskuteczne i zachowek przysługuje. Wydziedziczenie nie działa też, gdy spadkodawca wybaczył uprawnionemu.
Wydziedziczenie dziecka nie musi pozbawiać zachowku wnuków: zstępni wydziedziczonego zstępnego są uprawnieni do zachowku, nawet jeśli wydziedziczony przeżył spadkodawcę (art. 1011 k.c.).
Podstawa prawna: art. 991–1011 Kodeksu cywilnego, w szczególności art. 991, 993, 994, 995, 996, 997, 9971, 9991, 1000, 1007, 1008, 1009 i 1011.
Stan prawny: 27 października 2026. Artykuł ma charakter informacyjny – nie stanowi porady prawnej w konkretnej sprawie.
Najczęstsze pytania
Nie ma tu Twojego pytania? Zadzwoń: 507 111 274 albo napisz – odpowiem.
Czy wnuk może żądać zachowku po dziadku?
Tak, jeśli dziedziczyłby z ustawy – najczęściej wtedy, gdy jego rodzic (dziecko spadkodawcy) zmarł wcześniej. Zachowek przysługuje wnukowi także wtedy, gdy jego rodzic został skutecznie wydziedziczony – nawet jeśli żyje (art. 1011 k.c.). W pozostałych przypadkach, gdy rodzic żyje, uprawniony jest zwykle on, a nie wnuk.
Czy rodzeństwo ma prawo do zachowku?
Nie. Do zachowku uprawnieni są wyłącznie zstępni, małżonek i rodzice spadkodawcy.
Od kogo żądać zachowku?
Przede wszystkim od spadkobiercy, który otrzymał majątek. Gdy to niemożliwe – na warunkach z art. 9991 i 1000 k.c. od osoby, która dostała od zmarłego zapis windykacyjny albo darowiznę. Obdarowany odpowiada tylko do wysokości wzbogacenia.
Czy zachowek trzeba zawsze dochodzić w sądzie?
Nie. Strony mogą zawrzeć ugodę – także w formie aktu notarialnego albo przed mediatorem. Sąd jest potrzebny, gdy nie ma porozumienia co do kwoty albo samego prawa do zachowku.
Czy darowizna sprzed 20 lat ma znaczenie?
To zależy, kto ją otrzymał. Darowizny na rzecz spadkobierców i uprawnionych do zachowku dolicza się bez ograniczenia w czasie. Darowizny dla osób obcych dokonane ponad 10 lat przed śmiercią nie są doliczane. Są też wyjątki: do zachowku zstępnego nie dolicza się darowizn z czasu, gdy spadkodawca nie miał zstępnych, a do zachowku małżonka – darowizn sprzed ślubu.
Pomoc w takiej sprawie
Jeśli zostałeś pominięty w testamencie albo to od Ciebie ktoś żąda zachowku, zadzwoń – policzymy, jaka kwota wchodzi w grę, i ustalimy, czy lepsza będzie ugoda, czy pozew.
